Dopiero po 20. roku życia ostatecznie kształtują się emocje, samokontrola i zdolność empatii

Życie wewnętrzne mózgu

ZBIGNIEW WOJTASIŃSKI

Nie tylko z powodu większych doświadczeń życiowych rodzicom trudno jest zrozumieć postępowanie swych dorastających dzieci. Największe różnice mogą ukrywać się w nieco innej budowie ich mózgu, który kształtuje się znacznie dłużej niż podejrzewano. Ten skomplikowany proces nie kończy się we wczesnym dzieciństwie - trwa nawet do osiągnięcia okresu dorosłości.

To zaskakujące odkrycie jest jednym z głównych tematów omawianych z okazji rozpoczynającego się w poniedziałek Światowego Tygodnia Mózgu. W Polsce odbędą się otwarte dla wszystkich spotkania organizowane przez Polskie Stowarzyszenie Krzewienia Wiedzy i Mózgu "DANA" pod hasłem "Mózg 2000". Pismo "Nature" publikuje trójwymiarową mapę rozwoju mózgu dziecka od 3. do 15. roku życia, znacznie zmieniającą nasze wyobrażenia o jego funkcjonowaniu. - Po raz pierwszy pokazuje ona, jak formują się poszczególne ośrodki mózgu w zależności od wieku dziecka - podkreśla Arthur Toga z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles.

Umysł nastolatka

Uczeni próbowali już zbadać dynamikę kształtowania się mózgu dzieci i nastolatków, ale nigdy nie przeprowadzili tego z tak dużą precyzją. Posługując się rezonansem magnetycznym rejestrowali zmiany, jakie powstają w mózgu maluchów co kilka miesięcy - najdłużej w odstępie dwóch lat. Efekt przeszedł oczekiwania samych badaczy. Okazało się, że mózg człowieka po narodzinach nie jest jedynie gotowym tworem jak komputer, który z upływem czasu trzeba jedynie jak najlepiej zaprogramować. Oprócz nowych połączeń między neuronami powstają w nim anatomiczne zmiany, które można porównać do tuningu, jakiemu poddaje się nowe modele samochodów, żeby były szybsze i bardziej atrakcyjne.

Neurobiolodzy zdawali sobie z tego sprawę, ale byli przekonani, że proces ten przebiega jedynie we wczesnym dzieciństwie i kończy się wraz z przekroczeniem przez malucha progu szkoły - najpóźniej w wieku 8-12 lat. Najnowsze badania temu zaprzeczają: pokazują, że "szare komórki" formują się także u nastolatków. W niektórych ośrodkach mózgu liczba neuronów zwiększa się nawet dwukrotnie, czemu towarzyszy powstanie nowych połączeń. Po czym następuje ich utrwalanie polegające na tym, że zbędne komórki i powiązania między nimi są eliminowane. Tak jest aż do czasu wkroczenia w okres dorosłości - do przekroczenia progu dwudziestu lat.

- Najbardziej krytyczny okres przechodzą nastolatki, u których następuje ostateczne kształtowanie się mózgu - podkreśla Jay Giedd, psychiatra Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego w Waszyngtonie. Jego zdaniem, zainteresowania młodzieży w tym wieku - sportem, muzyką czy nauką - odzwierciedlają kierunek ich rozwoju umysłowego. W tym wieku wpływ rodziców na ich dzieci jest już raczej niewielki, bo zaczynają oni tworzyć swój świat i podążać własną, niezależną drogą. Dorośli, jeśli cokolwiek mogą zdziałać, to jedynie w okresie przedszkolnym i pierwszych lat szkolnych. Ale nawet i w tym czasie są w stanie jedynie bodźcować dziecko niż je kształtować jak plastelinę.

Narodziny człowieka

Za intelektem nie nadąża rozwój emocjonalny. Do 12., najpóźniej 16. roku życia rozwija się płat ciemieniowy - nazywany też szczytowym płatem mózgu - z korą czuciową i optycznym ośrodkiem mowy, będący siedzibą zdolności wizualnych i przestrzennych. Podobnie do ukończenia 16 lat ostatecznie kształtuje się też płat skroniowy w bocznych częściach półkul mózgowych z ośrodkiem słuchu i słuchowym ośrodkiem mowy, odpowiedzialny za zdolności językowe. Znacznie później, bo dopiero po 20. roku życia, formuje się położony najbardziej z przodu płat czołowy zawiadujący emocjami i samokontrolą oraz dokonywaniem właściwej oceny i planowaniem działań. Wpływają zatem na to wszystko, co składa się na psychiczną dojrzałość.

Pierwsze początki rozwoju tego ośrodka mózgu sięgają już późnego dzieciństwa - 11.-12. roku życia. Jednak w następnych latach jego aktywność wyraźnie spada, tak jakby ważniejsze w tym okresie było kształtowanie innych ośrodków. Efekt jest taki, że od tego czasu dorosłym coraz trudniej jest się porozumieć ze swymi pociechami. Niewątpliwie istotną rolę odgrywa różnica odczuć, poglądów i doświadczeń, ale może na to nakładać się także brak u nastolatków umiejętności odczytywania emocji z twarzy i zachowania innych ludzi. Wskazują na to badania ich mózgu, z których wynika, że odpowiedzialne za nią obszary mózgu nie wykazują jakiejkolwiek większej aktywności. Dlaczego? Młodzież w tym wieku nie potrafi jeszcze zintegrować niezbędnych do tego informacji - wizualnych, intelektualnch i emocjonalnch.

Podobnie, dość długo formuje się ciało modzelowate - największe spoidło wielkie łączące płaty lewej i prawej półkuli o długości 7-10 cm, wpływające na intelekt i rozwój świadomości. Pełne rozmiary osiąga ono dopiero w trzeciej dekadzie życia. Znacznie wcześniej natomiast kształtuje się ośrodek odpowiedzialny za umiejętność posługiwania się językiem: największe zmiany następują w nim od 6. do 15. roku, przy czym po ukończenia 12 lat gwałtownie spada zdolność biegłego opanowania języka obcego. Wcześnie powinny być również rozwijane zdolności matematyczne i muzyczne. Podobno nigdy jednak nie jest za późno na rozwijanie wielu innych umiejętności. Kluczem do sukcesu nie jest wcale wysoki iloraz inteligencji i wszechstronność, lecz wyjątkowo pasja życiowa, silna motywacja do wytężonej pracy, osobowość i umiejętność skupienia się na wybranych dziedzinach. Tak podobno rodzą się ludzie wybitni i geniusze.